विलोम शब्द

विलोम शब्द की परिभाषा, भेद और उदाहरण

विलोम शब्द :

विलोम का अर्थ होता है उल्टा। जब किसी शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ दिया जाता है उस शब्द को विलोम शब्द कहते हैं अथार्त एक – दूसरे के विपरीत या उल्टा अर्थ देने वाले शब्दों को विलोम शब्द कहते हैं। इसे विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं।

विलोम शब्द बनाने के नियम :-

1. लिंग परिवर्तन से :-

जैसे :- भाई – बहन , राजा -रानी , वर-वधू , लड़का-लडकी , गाय-बैल , कुत्ता-कुतिया आदि।

2. अलग जाति के शब्दों से :-

जैसे :- अधम-उत्तम , अधिकतम-न्यूनतम , अनुराग-विराग , आजाद-गुलाम , आगे-पीछे , कडवा-मीठा आदि।

3. उपसर्ग से :-

जैसे :- ईश्वर-अनीश्वर , आस्था-अनास्था , अस्वस्थ-स्वस्थ , मान-अपमान आदि।

4. उपसर्ग की तरह प्रयोग होने वाले शब्दों के बदलने से :-

जैसे :- गणतन्त्र-राजतंत्र , एकतंत्र-बहुतंत्र , उत्तरायण-दक्षिणायण , विशालकाय-लघुकाय आदि।

5. नज समास के पद बनाकर :-

जैसे :- आदि-अनादि , संभव-असंभव , आस्तिक-नास्तिक , अनाथ-सनाथ आदि।

शब्द – विलोम के उदाहरण इस प्रकार हैं :-

अ , आ , ओ , औ से शुरू होने वाले शब्द :-

1. अच्छा – बुरा

2. अंकुश – निरंकुश

3. अकाल – सुकाल

4. अक्रुर – क्रुर

5. अकलुष – कलुष

6. अग्राह्य -ग्राह्य

7. अग्रज – अनुज

8. अग्रिम – अन्तिम

9. अचल – चल

10. अजल – निर्जल

11. अनंत – अंत

12. अति -अल्प

13. अथ – इति

14. अतुकान्त – तुकान्त

15. अतिवृष्टि – अनावृष्टि

16. अनाहूत – आहुत

17. अनुकूल – प्रतिकूल

18. अनुरक्ति -विरक्ति

19. अनित्य – नित्य

20. अनुलोम – विलोम

21. अनभिज्ञ – भिज्ञ

22. अभिज्ञ – अनभिज्ञ

23. अमृत, अमि, (अमिय) – विष, जहर

24. अर्पण – ग्रहण

25. अपेक्षा – उपेक्षा

26. अर्वाचीन – प्राचीन

27. अपकार – उपकार

28. अवलम्ब – निरालम्ब

29. अल्प – अधिक

30. अधम- उत्तम

31. अवनत उन्नत

32. अन्तरंग- बहिरंग

33. अनाथ- सनाथ

34. अथ – इति

35. आदर -अनादर

36. अदेय – देय

37. अन्तरंग – बहिरंग

38. अंतर – बाह्य

39. अंशतः – पूर्णतः

40. अल्पकालीन – दीर्घकालीन

41. अल्पज्ञ – बहुज्ञ

42. अपेक्षित – अनपेक्षित

43. अधुनातन – पुरातन

44. अंगीकार, स्वीकार – अस्वीकार

45. अवनि, पृथ्वी, भू, – अम्बर, आकाश, नभ

46. अधर्म – सध्दर्म

47. अदोष – सदोष

48. अल्पायु – दीर्घायु

49. अभ्यस्त – अनभ्यस्त

50. अनुरक्त – विरक्त

51. अमर – मर्त्य

52. अतल – वितल

53. अवर – प्रवर

54. अमावस्या – प्रूर्णिमा

55. असली – नकली

56. अरूचि – सुरूचि

57. अज्ञ – विज्ञ

58. अपकार – उपकार

59. अनागत – आगत

60. अनिष्ट – इष्ट

61. अस्त – उदय

62. अस्ताचल – उदयाचल

63. अनातुर – आतुर

64. अनैतिहासिक – ऐतिहासिक

65. अपचार – उपचार

66. अवरोह – आरोह

67. अनुत्तीर्ण – उत्तीर्ण

68. अमृत – विष

69. अथ – इति

70. अन्धकार – प्रकाश

71. अल्पायु -दीर्घायु

72. अनुराग -विराग

73. आदि -अंत

74. आगामी -गत

75. आग्रह – दुराग्रह

76. अनुज -अग्रज

77. आकर्षण – विकर्षण

78. अधिक – न्यून

79. आदान -प्रदान

80. आलस्य -स्फूर्ति

81. अर्थ – अनर्थ

82. आदर्श – यथार्थ

83. आय – व्यय

84. आहार – निराहार

85. अल्पभाषी – बहोत बोलने वाला

86. आतुर – शांत

87. आरोह – अवरोह

88. आचार – अनाचार

89. आदत्त – प्रदत्त

90. आह्वान – विसर्जन

91. आवृत – अनावृत

92. आद्र – शुष्क

93. आच्छादित – अनाछ्दित

94. आधुनिक – प्राचीन

95. आशिर्वाद – अभिशाप

96. आध्यात्मिक – भौतिक

97. आस्था -अनास्था

98. ओखली – मसूल

99. ओछा – गंभीर

100. ओज – ओजहीन

101. ओजस्विता – ओजहीनता

102. ओजस्वी – ओजहीन

103. ओट – प्रकट

104. ओढना – बिछाना

105. ओतप्रोत – विलग

106. औगत – सुगत

107. औद्योगिक – अनौद्योगिक

108. औपचारिकता – अनौपचारिकता

109. औघर – सुघर

110. औंधा – सीधा

111. औंधाना – सीधा करना

112. औचक – अक्सर

113. औचित्य – अनुचित्य

114. औचक – नियमित

115. औरत – मर्द

116. औलाद – वालिद

117. औवल – आखिर

118. औहाती – विधवा

119. अस्त – उदय

120. अज्ञ – विज्ञ

121. अतरंग – बाहिरी

122. अघम – उत्तम

123. अंदरूनी – बाहरी

124. अक्षम – सक्षम

125. अनभिज्ञ – अभिज्ञ

126. आंकुचन – प्रसारण

127. आरूढ़ – अनारूढ

128. अबला – सबला

129. आमिष – निरामिष

130. औद्त्य – अनौदत्य

131. अर्वाचीन – प्राचीन

132. अवनति – उन्नति

133. अनुपस्थिति – उपस्थिति

134. अमावस्या – पूर्णिमा

135. अभ्यातर – ब्रह्मा

136. अर्जन – वर्जन

137. अंगीकार – अस्वीकार

138. अघ – अनघ

139. अन्तर्द्वन्द्व – बहिर्द्वन्द्व

140. आना – जाना

इ , ई से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

141. इच्छा – अनिच्छा

142. इहलोक – परलोक

143. ईश्वर – अनीश्वर

144. ईर्ष्या – प्रेम

145. इष्ट – अनिष्ट

146. इधर – उधर

147. इकट्ठा – अलग

148. इति – अथ

149. इंसाफ – गैर इंसाफ

150. इकहरा – दुहरा

151. ईद – मुहर्रम

152. ईमानदार – बेईमान

153. इसका – उसका

154. यीश – अनीश

155. ईषत – अलम

156. इच्छित – अनिच्छित

157. ईश्वरवाद – अनीश्वरवाद

उ , ऊ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

158. उत्कर्ष – अपकर्ष

159. उत्थान – पतन

160. उद्यमी – आलसी

161. उर्वर – ऊसर

162. उधार – नगद

163. उत्कृष्ट – निकृष्ट

164. उत्तम – अधम

165. उपस्थित – अनुपस्थित

166. उचित्त – अनुचित

167. उषा – संध्या

168. उग्र – सौम्य

169. उदार – अनुदार

170. उपकार – अपकार

171. उन्नति – अवनति

172. उपयुक्त – अनुपयुक्त

173. उपाय – निरुपाय

174. उत्तरायण – दक्षिणायन

175. उपचार – अपचार

176. उन्नयन – अवनयन

177. उपयोगी – अनुपयोगी

178. उष्ण – शीत , शीतल

179. उदास – प्रसन्न , प्रफुल्ल

180. उदित – अस्त

181. उच्च – निम्न

182. उपजीव्य – उपजीवी

182. उतीर्ण – अनुत्तीर्ण

183. उपकारक – अपकारक

184. उतार – चढ़ाव

185. उदीची – प्रतीची

186. उपजाऊ – बंजर

187. उपार्जित – स्वंयप्राप्त

188. उत्पतन – निपतन , अवतरण

189. उदात्त – अनुदात्त

190. ऊँच – नीच

191. उन्मूलन – मुलन

192. उपयोग – दुरूपयोग

193. उपसर्ग – प्रत्यय

194. उतर – दक्षिण

195. उन्मीलन – निमीलन

196. उऋण – ऋण

197. उपमेय – अनुपमेय

198. उपमा – अनुपमा

199. उग्र – सौम्य

200. उदार – कृपन

201. उदयाचल – उस्ताचल

202. उपभुक्त – अनुपभुक्त

203. उत्तरार्ध – पूर्वार्द्ध

204. उन्मूलन – रोपण

205. उत्पत्ति – विनाश

ए , ऐ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

206. एकता – अनेकता

207. एडी – चोटी

208. एकल – बहुल

209. ऐतिहासिक – अनैतिहासिक

210. एकाग्र – चंचंल

211. ऐश्वर्य – अनैश्वर्य

212. एकत्र – विकर्ण

213. एक – अनेक

214. ऐहिक – पारलौकिक

215. एकांगी – सर्वांगीण

216. ऐसा – वैसा

217. ऐक्य – अनैक्य

218. एकमुखी – बहुमुखी

219. एकतंत्र – बहुतंत्र

220. एकेश्वरवाद – बहुदेववाद

ऋ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

221. ऋजु – वक्र

222. ऋत – अनृत

223. ऋणात्मक – धनात्मक

224. ऋषि – संसारी

225. ऋण – उऋण

क, ख से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

226. कृतज्ञ – कृतघ्न

227. खेद – प्रसन्नता

228. क्रय – विक्रय

229. कनिष्ठ – ज्येष्ठ

230. कृष – स्थूल

231. कृष्ण – शुक्ल

232. कंकाल – शरीर

233. कंगला – खुशहाल

234. कंजूस – दानी

235. कंटक – पुष्प

236. कंठस्थ – विस्मरण

237. कंपन – स्थिर

238. कई – एक

239. कगार – मंझधार

240. कटरा – कटरी

241. कटुता – मधुरता

242. कटुक्ति – सूक्ति

243. कट्टर – उदार

244. कठिन – सरल

245. कठोर – कोमल

246. कडवा – मीठा

247. कथन – चुप्पी

248. कथ्य – अकथ्य

249. कद्रदान – नाकद्र

250. कनिष्ठ – वरिष्ठ

251. कपट – निष्कपट

252. कपाल – पद

253. कड़ा – मुलायम

254. कडाह – कडाही

255. कम – ज्यादा

256. कमखर्च – खर्चीला

257. कमीना – भला

258. करतल – पदतल

259. करार – बेकरार

260. कपूत – सपूत

261. कबूलना – नकारना

262. कर्जदार – महाजन

263. कर्ण कटु – कर्ण प्रिय

264. कर्मशाला – विश्रामशाला

265. कर्मशील – कर्महीन

266. कलकल – शांत

267. करीना – बेढंग

268. करुण – निष्ठुर

269. कीर्ति – अपकीर्ति

270. कृत्रिम -प्राकृत

271. कर्मण्य – अकर्मण्य

272. कर्कश – कोमल , मधुर , सुशील

273. कुरूप – सुरूप , सुंदर

274. कोप – कृपा

275. क्रिया- प्रतिक्रिया

276. क़ानूनी – गैरकानूनी

277. किनारा – बीच

278. कान्त – कांता

279. कुमार्ग – सुमार्ग

280. कुपुत्री – सुपुत्री

281. कच्चा – पक्का

282. कम – ज्यादा , अधिक

283. कमी – बेशी

284. काम – आराम

285. काला – गोरा

286. कुत्सा – प्रशंसा , स्तुति

287. कमजोर – ताकतवर , बलवान

288. काबिल – नाकाबिल

289. क्रेता – विक्रेता

290. कायर – निडर

291. क्रोध – क्षमा

292. खरीद – बिक्री

293. खल – सज्जन

294. खद्य – अखाद्य

295. खिलना – मुरझाना

296. खीजना – रीझना

297. खंडन – मंडन

298. खरा – खोटा

299. खुशी – गम

300. खुश – नाखुश , गमगीन , दुखी

301. खुला – बंद

302. खोलना – बांधना

303. खुशबू – बदबू

304. खुशकिस्मत – बदकिस्मत

305. खुशनसीब – बदनसीब

306. क्रूर – अक्रूर

307. कार्य – अकार्य

308. कल – आज

309. कनीय – वरीय

310. कन्या – वर

311. कुकृति – सुकृत्य

312. कुख्यात – विख्यात

313. कदाचार – सदाचार

314. खगोल – भूगोल

315. कठिनाई – सरलता

316. कभी-कभी – अक्सर

317. केंद्रित – विकेन्द्रित

318. करीबी – दूर के

319. खरीदना – बेचना

ग, घ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

320. घटना – बढना

321. गर्म – ठंडा

322. घृणा – प्रेम

323. गमन – आगमन

324. गंभीर – वाचाल

325. गीला – सुखा

326. गहरा – छिछला

327. गरल – सुधा

328 गणतंत्र – राजतंत्र

329. गुण – दोष

330. गद्य – पद्य

331. गर्मी – सर्दी

332. गत – आगत

333. घात – प्रतिघात

334. घन – तरल

335. गाँव – शहर

336. गुण – अवगुण

337. गंदा – साफ

338. गलत – सही

339. गुप्त – प्रकट

340. गुरु , लघु

341. गौरव – लाघव

342. गोचर – अगोचर

343. ग्राम्य – नागर

344. गहरा – उथल

345. गरीब – अमीर

346. घर – बाहर

347. घाटा – फायदा

348. गेय – अगेय

349. गृही – शिष्ट

350. गृहीत – त्यक्त

352. गगन – पृथ्वी

353. गृहस्थ – सन्यासी

354. ग्राह्म – त्याज्य

355. घरेलू – बाहरी

356. गाढ़ा – पतला , तनु

357. गूढ़ – प्रकट

358. गडबड – सही

359. गौण – प्रमुख प्रधान

360. ग्रहण – त्याग

361. ग्रास – मोक्ष

362. गाड़ना – उखाड़ना

363. गोरक्षक – गोभक्षक

364. घटाव – जोड़

365. घटिया – बढ़िया

366. गजब – सामान्य

367. गठित – अगठित

368. गठियाना – खोलना

369. गठीला – ढीला

370. गड्मड – सिलसिलेवार

371. गंधाहारक – गंधदायक

372. गंधीला – सुगंधित

373. गंभीर – सहज

374. गँवाना – पाना

375. गणनीय – अगणित

376. गण्य – नगण्य

377. गतिमान – स्थिर

378. गतिरोध – निर्विरोध

379. गदर – शांति

380. घंटा – घण्टी

381. घंटा – पल

382. घनेरा – नगण्य

383. घमासान – सामान्य

384. घाटी – पर्वत

385. घायल – दुरुस्त

386. घमंड – विनय

387. घोषित – अघोषित

च , छ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

388. छूत – अछूत

389. छली – निश्चल

390. चढ़ाव – उतार

391. चर – अचर

392. चल – अचल

393. चाह – अनचाह

394. चिन्मय – जड़ , अचिन्मय

395. चिर – नवीन , अचिर

396. चिरन्तर – नश्वर

397. चेतन – अचेतन

398. चोर – साधु

399. चोर – पुलिस

400. चंचल – स्थिर

401. चतुर – मूर्ख

402. चाहा – अनचाहा

403. चालाक – बेवकूफ

404. चुस्त – ढीला

405. चय – अपचय

406. चिकना – रुखड़ा

407. चाँदनी – अँधेरा

408. चमकदार – चमकहीन

409. चालू – सुस्त , बंद

410. चिंतित – निश्चिंत

420. चपल – गंभीर

421. छांह – धूप

422. छाया – प्रकाश , रोशनी

423. छेद्य – अछेद्य

424. छूट – कैद

425. चौड़ी – संकरी , तंग

426. छोटा – बड़ा

ज , झ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

427. जागरूक – उदासीन

428. जन्म – मृत्यु

429. जीवन – मरण

430. जंगम – स्थावर

431. जटिल – सरल

432. जड़ – चेतन

433. ज्येष्ठ – कनिष्ठ

434. जल – स्थल

435. जातीय – विजातीय

436. ज्वार – भाटा

437. जाग्रत – सुषुप्त

438. जीत – हार

439. जाति – कुजाति

440. झूठ – सच

441. झोंपड़ी – महल

442. जंगली – पालतू

443. जय – पराजय

444. ज्योति – तम

445. जल्दी – देरी

446. जीवित – मृत

447. ज्योतिर्मय – तमोमय

448. जोड़ – घटाव

449. जेय – अजेय

450. जवानी – बुढ़ापा

451. जाड़ा – गर्मी

452. जीव – निर्जीव

453. जात – परजात

454. जब – तब

455. जल्लाद – देवता

456. जीना – मरना

457. जमीन – आसमान

458. जनता – सरकार

459. जरा – जवानी

460. जीवात्मा – परमात्मा

461. झूठा – सच्चा

462. झगड़ा – मेल , मिलाप

ठ , ड , ढ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

463. ठंडा – गर्म

464. ठोस – तरल

465. डरपोक – निडर , साहसी

466. ढलना – चढना

467. ढीठ – संकोची

468. ढालवाँ – चढ़ाव , चढाई

त , थ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

469. तम – ज्योति

470. तिमिर – प्रकाश

471. तीव्र – मंद

472. तुकांत – अतुकांत

473. तुच्छ – महान

474. ताप – शीत

475. तामसिक – सात्विक

476. तरल – ठोस

477. तरुण – वृद्ध

478. तारीफ – शिकायत

479. तिक्त – मधुर

480. तीक्ष्ण – कुंठित

481. तटस्थ – पक्षपाती

482. तृषा – तृप्ति

483. त्याज्य – अत्याज्य

484. त्यागी – स्वार्थी

485. थोक – खुदरा

486. थोडा – बहुत

487. ताना – भरना

488. तृषा – तृप्ति

489. तीक्षण – कुंठित

490. तृप्त – अतृप्त

491. थलचर – जलचर

492. तुल – अतुल

493. तकलीफ – आराम

494. तपन – ठंडक

द , ध से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

495. दिन – रात

496. दाता – याचक

497. दुर्लभ – सुलभ

498. दुत्कार – स्वागत

499. दयालु – निर्दयी

500. धीर – अधीर

501. देव – दानव

502. देवता – राक्षस

503. देय – अदेय

504. दुष्ट – सज्जन

506. देवत्व – दानवत्व

507. दिवा – रात्रि

508. दीर्घकाय – लघुकाय , कृशकाय , क्षीणकाय

509. देर – सवेर , जल्दी

510. दुराचारी – सदाचारी

512. दंड – पुरस्कार

513. दूषित – स्वच्छ

514. दुर्बल – सबल

515. दक्षिण – उत्तर , वाम

516. द्रुत – विलंबित

517. देश – परदेश , विदेश

518. दुर्दिन – सुदिन

519. देहाती – शहरी

520. दुर्गति – सद्गति

521. दुर्भाग्य – सौभाग्य

522. दुर्भाव – सद्भाव

523. दिनचर्या – रात्रिचर्या

524. दोषी – निर्दोषी

525. दृढ – विचलित

526. दृश्य – अदृश्य

527. दोष – गुण

528. दुश्यकाव्य – श्रव्यकाव्य

528. दीर्घ – ह्स्व

529. दृदांत – शांत

530. धनी – निर्धन , गरीब

531. धर्म – अधर्म

532. धूप – छाँह

533. धनवान – निर्धन , दरिद्र

534. दास – स्वामी

535. दानी – कंजूस

536. दुर्जन – सज्जन

537. दुर्दांत – शांत

538. धरा – गगन

539. ध्वंस – निर्माण

540. धृष्ट – विनीत

541. धीरे – तेज

542. दाएं – बाएँ

न , प से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

543. न्याय – अन्याय

544. प्यार – घर्णा

545. नूतन – पुरातन

546. निंदा – स्तुति

547. नख – शिख

548. नैसर्गिक – कृत्रिम

549. नश्वर – साश्वत

550. निकट – दूर

551. निर्मल – मलिन

552. निरर्थक – सार्थक

553. निर्जीव – सजीव

554. नेकी – बदी

555. पाप – पुण्य

556. पूर्ण – अपूर्ण

557. प्रत्यक्ष – परोक्ष

558. प्रमुख – सामान्य

559. पूर्ववर्ती – परवर्ती

560. प्रवृति – निवृति

561. पठित – अपठित

562. प्रश्न – उत्तर

563. परतंत्र – स्वतंत्र

564. पक्ष – विपक्ष

565. परमार्थ – स्वार्थ

566. प्रधान – गौण

567. पुष्ट – अपुष्ट

568. प्रतिकूल – अनुकूल

569. निर्माण – ध्वंस

570. निर्मल – मलिन

571. नया – पुराना

572. निडर – डरपोक

573. पका – अधपका

574. पसंद – नापसंद

575. पूरा – आधा

576. पूर्व – पश्चिम

577. पतला – मोटा

578. निर्दय – सदय

579. निषिद्ध – विहित

580. निष्काम – सकाम

581. प्राचीन – नवीन

582. प्राची – प्रतीची

583. प्रभु – भृत्य

584. प्रसाद – अवसाद

585. पूर्ववर्ती – परवर्ती

586. पाश्चत्य – पौवार्त्य

587. निजी – सार्वजनिक

588. नकद – उधार

589. नियमित – अनियमित

590. निश्चित – अनिश्चित

591. निरक्षर – साक्षर

592. नूतन – पुरातन

593. नीचा – ऊँचा

594. नकली – असली

595. पतिव्रता – कुलटा

596. प्रलय – सृष्टि

597. प्रभावित – अप्रभावित

598. पोषण – कुपोषण

599. परिचित – अपरिचित

600. प्रवेश – निकास

601. पदोन्नति – पदावनति

602. प्रारम्भ – अंत

603. परकीया – स्वकीया

604. नागरिक – ग्रामीण

605. प्रभु – दास

606. निर्लज – सलज्ज

607. नगर – ग्राम

608. निदय – सदय

609. निश्छल – छली

610. निषेध – विधि

611. नर – नारी

612. निर्गुण – सगुण

613. नीरस – सरस

614. निंघ – वंघ

615. निर्जीव – सजीव

616. नैतिक – अनैतिक

617. नरक – स्वर्ग

618. नित्य – अनित्य

619. नेक – बद

620. नाम – अनाम

621. प्रात: – सांय

622. प्रमुख – सामान्य

623. प्रारंभिक – अंतिम

624. परार्थ – स्वार्थ

625. पुरुष – स्त्री

626. प्रयोग – अप्रयोग

627. प्रजा – राजा

628. पात्र – कुपात्र

629. प्रज्ञ – मूढ़

630. पराया – अपना

631. प्रशंसा – निंदा

632. पतनोन्मुख – विकासोन्मुख

633. निरामिष – सामिष

634. नमकहराम – नमकहलाल

635. निगलना – उगलना

636. नफा – नुकसान

637. निशीथ – मध्याह्र

638. नम – शुष्क , खुश्क

639. नराघम – नरोत्तम

640. नापाक – पाक

641. नद – नदी

642. नजरबंद – नजरमुक्त

643. नमाज – कलमा

644. नेम – कुनेम

645. नास्तिक – आस्तिक

646. नीरस – सरस

647. पृथू – तनु

648. प्राण – निष्प्राण

649. पेट – पीठ

650. पोषण – शोषण

फ , ब से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

651. फायदा – नुकसान

652. फल – निष्फल

653. बंधन – मुक्ति

654. बैर – प्रीति

655. बर्बर – सभ्य

656. बलवान – कमजोर

657. बाढ़ – सुखा

658. बच्चा – बूढ़ा

659. बंजर – उर्वर

660. बुद्धिमता – मूर्खता

661. बासी – ताजा

662. बुराई – भलाई

663. फूलना – मुरझाना

664. फूट – मेल

665. बहिरंग – अन्तरंग

666. बाह्म – अभ्यन्तर

667. बद – नेक

668. बुरा – अच्छा

669. बाढ़ग्रस्त – सूखाग्रस्त

670. फैला – सिमटा

671. बालक – वृद्ध

672. बहार – पतझड़ , खिजान

673. बसाना – उजाड़ना

674. बनाना – बिगाड़ना

675. बीमार – निरोग , स्वस्थ

676. बहिस्कार – स्वीकार , अंगीकार

677. बुरिद्वमान – बुद्धिहीन

678. बेगम – बादशाह

679. बहुत – थोडा

680. बैर – मित्र , दोस्त

681. बली – निर्बल

भ , म से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

682. मूक – वाचाल

683. मौखिक – लिखित

684. मितव्यय – अपव्यय

685. मोक्ष – बंध

686. भद्र – अभद्र

687. भाव – अभाव

688. मानव – दानव

689. मिलन – विछोह

690. भूत – भविष्य

691. मनुष्यता – पशुता

692. मिथ्या – सत्य

य , र से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

693. राजा – रानी , रंक

694. रात – दिन

695. यश – अपयश

696. रुग्ण – स्वस्थ

697. रक्षक – भक्षक

698. रहित – सहित

699. रात्रि – दिवस

700. योगी – भोगी

701. रचना – विनाश

702. रत – विरत

703. राजतंत्र – प्रजातंत्र

704. रिक्त – पूर्ण

705. रंगीन – रंगहीन

ल , व से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

706. वृष्टि – अनावृष्टि

707. वरदान – अभिशाप

708. विधि – निषेध

709. विधवा – सधवा

710. लोभ – संतोष

711. विपन्न – संपन्न

712. विशुद्ध – दूषित

713. विरोध – समर्थन

714. लोभी – संतोषी

715. लेन – देन

716. लौह – स्वर्ण

717. वन – मरु

718. विरह – मिलन

719. विशालकाय – लघुकाय

720. विश्वास – संदेह

721. विवाद – निर्णय

722. विशिष्ट – साधारण

723. विस्तार – संक्षेप

724. लघु – गुरु

725. लौकिक – अलौकिक

726. लिप्त – अलिप्त

727. लुप्त – व्यक्त

728. वसंत – पतझड़

729. वरदान – अभिशाप

730. वाद – प्रतिवाद

731. वास्तविक – अवास्तविक

732. विकास – पतन

733. विवादास्पद – निर्विवाद

734. विनय – अविनय

735. विशालकाय – लघुकाय

736. वृद्ध – बालक

737. विश्वास – अविश्वास

738. विषम – सम

739. वीर – कायर

740. विवेक – अविवेक

741. विशलेषण – संश्लेषण

742. विजय – पराजय

743. व्यवहारिक – अव्यवहारिक

744. वृहत – लघु

745. वीरान – आबाद

746. वैतनिक – अवैतनिक

747. व्यक्त – अव्यक्त

748. व्यर्थ – सार्थक

749. व्यय – आय

750. व्यष्टि – समष्टि

751. विद्या – अविद्या

752. विरत – निरत

752. विष – अमृत

753. विशेष – सामान्य

754. विपत्ति – संपत्ति

755. विभक्त – अविभक्त

756. विदुषी – अज्ञानी

757. विद्वान् – मूर्ख

758. वृद्धि – हास्र

759. वादी – प्रतिवादी

760. वैमनस्य – सौमनस्य

761. विरागी – रागी

762. लहू – पसीना

763. लहलहाना – मुरझाना

764. लवलीन – अमग्न

765. लवण – शर्करा

766. ललित – कुरूप

767. ललाई – सफेदी

768. ललचाना – त्यागना

769. ललकारना – पुकारना

770. ललकार – पुकार

771. ललकना – विलगना

772. लरजना – थिरना

773. लयात्मक – अलायात्मक

774. लय – बेलय

775. लम्हा – घंटा

776. लडकी – लड़का

777. लटपट – सही

778. लटकना – उठना

779. लचीलापन – कड़ापन

780. लचीला – कठोर

781. लचक – कठोरता

782. लघुशंका – दीर्घशंका

783. लघुता – बडप्पन

784. लग्न – कुलग्न

785. लब्धप्रतिष्ठित – छिन्नप्रतिष्ठ

786. लब्ध – अनुपलब्ध

787. लबालब – खाली

788. लहँगा – साड़ी |

789. लफंगा – भला , शरीफ

790. लदाई – उतराई

791. लताड़ – प्यार

792. लथपथ – सुखा

793. लतिका – पौधा

794. लताड़ना – थापराना

795. लतखोर – भला

796. लड़ाना – मिलाना

797. लड़ाका – सद्भावी

798. लड़ाई – सुलह

799. लड़ना – मिलना

800. लडखडाना – संभालना

801. लगाव – दुराव

802. लगाना – हटाना

803. लगातार – रुक-रुककर

804. लगभग – पूरा

805. लखपति – खाकपति

806. लक्ष्य – अलक्ष्य

807. लक्षितार्थ – अभिधार्थ

808. लक्षित – अलक्षित

809. लक्षणा – अभिधा

810. लक्ष्ण – कुलक्षण

811. लकीर – बिंदु

812. लम्बोदर – छोटा

813. लंबित – त्वरित

814. लम्बाई – चौडाई

815. लम्बा – ठिगना

816. लम्ब – आधार

817. लम्पट – सदाचारी

स , श , श्र , ष से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

818. सहयोग – असहयोग

819. स्त्री – पुरुष

820. सोत्साह – निरुत्साह

821. स्वाधीन – पराधीन

822. सजीव – निर्जीव

823. सुगंध – दुर्गंध

824. संक्षेप – विस्तार

825. सरस – नीरस

826. सौभाग्य – दुर्भाग्य

827. सगुण – निर्गुण

828. शुष्क – आद्र

829. शयन – जागरण

830. शीत – उष्ण

831. सक्रिय – निष्क्रिय

832. सफल – असफल

833. सज्जन – दुर्जन

834. शुभ – अशुभ

835. संतोष – असंतोष

836. समझदार – नासमझ

837. शकुन – अपशकुन

838. सामिष – निरामिष

839. सूक्ष्म – स्थूल

840. शासक – शासित

841. शुचि – अशुचि

842. शोषण – पोषण

843. समास – व्यास

844. सम्पद – विपद

845. स्थावर – जंगम

846. स्वकीया – परकीया

847. संगत – असंगत

848. संत – असंत

849. श्वेत – श्याम

850. सदाशय – दुराशय

851. सपूत – कपूत

852. समाज – व्यक्ति

853. ससीम – असीम

854. संकीर्ण – उदार

855. सूक्ष्म – स्थूल

856. सुगम – दुर्गम

857. सुभग – दुर्भग

858. श्रव्य – दृष्य

859. श्रांत – अश्रांत

860. शक्तिशाली – शक्तिहीन

861. शिष्य – गुरु

862. शत्रु – मित्र

863. शुभ – तरल

864. शिव – अशिव

865. श्रीगणेश – इतिश्री

866. श्रद्धा – अश्रद्धा

867. सभ्यता – बर्बरता

868. संगत – असंगत

869. सर्द – गर्म

870. सत – असत

871. सफल – विफल

872. सचेत – अचेत

873. सच्चरित – दुश्चरित

874. सहयोगी – प्रतियोगी

875. सजल – निर्जल

876. सित – असित

877. स्वामी – सेवक

878. सुधा – गरल

879. संधि – विग्रह

880. सामायिक – असामयिक

881. सुस्त – चुस्त

882. संबंध – असंबंध

883. स्वधर्म – विधर्म

884. स्वजाति – विजाती

885. स्वदेश – विदेश

886. सकाम – निष्काम

887. सुबुद्धि – कुबुद्धि

888. सच – झूठ

889. सुबह – शाम

890. सभ्य – निर्भय

891. सुदूर – अदूर

892. सुना – भरा

893. सदाशय – दुराशय

894. संकीर्ण – उदार

895. सत्य – असत्य

896. साधु -असाधु

897. सुर – असुर

898. संग – असंग

899. सुलझाव – उलझाव

900. स्थूल – सूक्ष्म

901. सहस – कठिन

ह , क्ष , त्र , ज्ञ से शुरू होने वाले विलोम शब्द :-

902. हार – जीत

903. हानि – लाभ

904. हर्ष – शोक

905. क्षणिक – शाश्वत

906. हास्य – रुदन

907. क्षम – अक्षम

908. क्षर – अक्षर

909. क्षुद्र – महान

910. क्षम्य – अक्षम्य

911. क्षमा – दंड

912. क्षणिक – शास्वत

913. क्षर – अक्षर

914. ह्स्व – दीर्घ

915. हित – अहित

916. हिंसा – अहिंसा

Comments

Popular posts from this blog

समरूपी भिन्नार्थक शब्द

सर्वनाम

अलंकार की परिभाषा, भेद और उदाहरण